วัดพระธาตุจอมจ้อ

        ประวัติพระธาตุจอมจ้อ

   219 หมู่ที่ 20 ตำบลเวียง อำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย

1.  ประวัติการเริ่มต้นสร้างวัดพระธาตุจอมจ้อ

                พระธาตุจอมจ้อ สันนิษฐานว่าน่าจะสร้างขึ้นในช่วงเวลาที่เมืองเทิงอยู่ในความปกครองของราชวงศ์มังรายราวพุทธศตวรรษที่ 20-21 เนื่องจากเมื่อพิจารณาจากแผนที่แหล่งโบราณคดีเวียงเทิง แสดงเขตที่ดินกำแพงเมืองและคูเมืองเทิงโบราณของกรมธนารักษ์ จังหวัดเชียงราย ซึ่งปรากฏหลักฐานภาพคูเมืองเทิงโอบล้อมดอยพระธาตุจอมจ้อและมีแนวคูเมืองเชื่อมต่อไปโอบวัดพระธาตุศรีมหาโพธิ์ (แหล่งโบราณคดีเวียงเทิง ระวาง 5048 III-2476, กรมธนารักษ์ จังหวัดเชียงราย)  เมืองเทิงหรือเวียงเทิงเป็นเมืองขนาดใหญ่ ตั้งอยู่บนเนินเขาคลุมทั้งสองฟากแม่น้ำอิง ควบคุมเส้นทางคมนาคมที่สำคัญในลุ่มน้ำอิง ภายในเขตเมืองทั้งสองฝั่งแม่น้ำมีซากวัดวาอาราม เศษภาชนะดินเผาเคลือบและไม่เคลือบอยู่ทั่วไป นอกจากนั้นยังพบพระพุทธรูปและชิ้นส่วนพระพุทธรูปสกุลช่างพะเยาตามที่ต่าง ๆ ทั่วไป

บนเนินเขาที่ประดิษฐานพระธาตุจอมจ้อยังพบพระพิมพ์จำนวนมาก เป็นพระพิมพ์ปรกโพธิ์เชียงแสน ปางมารวิชัย เหนือเศียรลักษณะโพธิ์สองกิ่ง ออกข้างประภามณฑล มีฉัตรอยู่ยอดปรกพระเศียรมีเม็ดพระศก พระพักตร์ชัดเจน สังฆาฏิยาว มียอดพระถันบนพระอุระขวา พระหัตถ์ขวากุมพระชานุ ประทับนั่งบนฐานเชิงบาตร ชั้นบนเป็นบัวลูกแก้ว ชั้นล่างเป็นบัวขีดเนื้อชินเงินสนิมดำมีรอยปริคราบไขคลุมบางแห่ง ซึ่งเป็นพระพิมพ์เดียวกันกับที่พบในกรุวัดประตูโขง จังหวัดพะเยา

จากความน่าเป็นไปได้ทั้งด้านหลักฐานทางโบราณคดี และสภาพในทางภูมิศาสตร์ของเส้นทางการคมนาคมในลุ่มน้ำอิงจากเมืองพะเยาถึงเมืองเทิง     อาจกล่าวได้ว่าเป็นหลักฐานสำคัญ ที่สนับสนุนข้อสันนิษฐานที่ว่าพระธาตุจอมจ้อน่าจะสร้างตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 20-21ลงมา ปัจจุบันพระธาตุจอมจ้อน่าจะมีอายุไม่น้อยกว่า 400 ปี

                หลักฐานการสร้างพระธาตุจอมจ้อที่ปรากฏในเอกสารชั้นต้น

                ประวัติการสร้างพระธาตุจอมจ้อ  มีหลักฐานเอกสารการสร้างพระเจดีย์ ดังปรากฏในประชุมพงศาวดารภาคที่ 10 เรื่องราชวงศ์ษปกรณ์ พงศาวดารเมืองน่าน ฉบับเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช พระเจ้าน่าน หน้า 77 ตอนที่ 3 ว่าด้วยพระเจ้าน่าน(อนันตวรฤทธิเดช) บำเพ็ญสาสนูปถัมป์และสร้างพระไตรปิฎก ความว่า “เถิงจุลศักราชได้ 1219  ตัวปีเมิงไซ้นั้นท่านก็ได้สร้างพระธาตุจอมจ้อ เมืองเทิงเป็นถ้วน 11…..”  พระธาตุจอมจ้อน่าจะหมายถึงพระธาตุจอมจ้อองค์ปัจจุบันและคำว่า สร้าง ตามความที่ปรากฏอาจหมายถึงการซ่อมแซมบูรณะปฏิสังขรณ์ เนื่องจากเดิมเป็นวัดร้างมานานตั้งแต่ยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์อันเนื่องมาจากภัยสงครามกับพม่า

2.ประวัติการบูรณปฏิสังขรณ์

ได้มีการบูรณะหลายครั้งตั้งแต่โบราณกาล เท่าที่ปรากฏหลักฐาน

พ.ศ. 2389 - 2400 โดยเจ้ามหาพรหม เจ้าผู้ครองนครรัฐเวียงเทิงพระองค์หนึ่ง

พ.ศ.  2480  ซ่อมยอดฉัตรพระเจดีย์พระธาตุจอมจ้อ  ดำเนินการโดย  พระครูญาณประยุต  เจ้าคณะแขวง  เนื่องจากยอดฉัตรคด  ท่านจึงได้รื้อลงมาซ่อมแซมและทำพิธีสมโภชยกยอดฉัตรใหม่ในวันเพ็ญเดือนแปดเหนือ  เมื่อ พ.ศ. 2480

พ.ศ.  2484 –2489  สร้างวิหารใหม่  เนื่องจากวิหารเดิมถูกไฟไหม้  ดำเนินการโดย  ขุนนิเทศ  ธุระรัฐ(แจ้ว  เกตุสิงห์น้อย)  นายอำเภอเทิง  พร้อมด้วยพระครูญาณประยุต  เจ้าคณะอำเภอเทิงและคณะศัรทธาชาวอำเภอเทิงและอำเภอใกล้เคียง

พ.ศ.  2498  - 2499  สร้างทางขึ้นพระธาตุ  ดำเนินการสร้างโดยนายพร  สวัสดิ์บรี   นายอำเภอเทิงได้นำราษฏร ใช้จอบตัดทางรถยนต์ขึ้นพระธาตุทำให้รถยนต์ขึ้นถึงพระธาตุได้สะดวกขึ้น

พ.ศ.  2500  สร้างบันไดคอนกรีตขึ้นสู่องค์พระธาตุ  130  ขั้น  เสริมองค์เจดีย์ให้มั่นคงแข็งแรงและยกยอดฉัตรใหม่เป็นครั้งที่สอง  ดำเนินการโดยพระครูนิวิษฐ์สัทธาคุณ  เจ้าคณะอำเภอเทิงพร้อมด้วยพ่อหลวงอ้าย  วุฒิช่วย  กำนันตำบลเวียงและศรัทธาชาวอำเภอเทิงและอำเภอใกล้เคียง

พ.ศ.  2506  -  2512  เกรดทางขึ้นพระธาตุด้วยเครื่องจักร  สร้างลานบริเวณศาลานางย่อง  และสร้างศาลารอบลานพระเจดีย์กว้าง 3  เมตร  ยาว  54  เมตร  ดำเนินการสร่างโดยนายสง่า  ศิริวัฒน์  นายอำเภอเทิง  ใช้รถแทรกเตอร์ของ  ร.พ.ช.  และนำคณะสร้างทางอำเภอเทิงซีบี  มาสร้างศาลาดังกล่าวเพื่อให้มีที่พักผ่อนและกระทำพิธีทางศาสนารอบองค์พระธาตุกว้างขึ้น

พ.ศ.  2519  ทำลานจอดรถ  ปรับพื้นถนนเป็นระยะทาง  300 เมตร  ดำเนินการสร้างโดย

 ส.จ.สมบูรณ์  วันไชยธนะวงศ์

พ.ศ.  2533  กะเทาะเปลือกปูนเก่าองค์พระธาตุออกทั้งหมด  แล้วแล้วเสริมเหล็กโดยรอบแล้วฉาบปูนใหม่  และสร้างทางรถยนต์ขึ้นจากเชิงบันไดถึงองค์พระธาตุ

 นำโดยพระครูนิวิษฐ์ศรัทคุณ เจ้าคณะอำเภอเทิง

พ.ศ.  2534 -  2537  ได้บูรณะอย่างต่อเนื่อง นำโดยพระครูนิวิษฐ์ศรัทธาคุณและพระครูมุนินทร์  ธรรมมานุวัตร  เจ้าคณะอำเภอเทิง  นายนิพนธ์  ขันธปราบ  นายอำเภอเทิง  กำนันพรวน  ศรีสว่างและนักการเมืองท้องถิ่นหลายท่าน  ร่วมบูรณะสิ่งต่างๆ  ได้แก  สร้างทางรถยนต์ขึ้นพระธาตุจอมจ้อระยะทาง  1200  เมตร  สร้างศาลาเอนกประสงค์  กุฏิสงฆ์  ถังเก็บน้ำใต้ดิน  และพิพิทภัณฑ์ท้องถิ่น

พ.ศ.  2548  พระนิพนธ์  โกวิโท  รักษาการเจ้าอาวาสวัดพระธาตุจอมจ้อ  จักทำโครงการบูรณะสถานวัตถุโบราณ  พระธาตุจอมจ้อ  พระสิทธิสารมุนี  รองเจ้าคณะจังหวัดเชียงราย  ผู้พิจารณาเห็นชอบอนุมัติโครงการดังกล่าว  พร้อมด้วยผู้สนับสนุนให้การอุปภัมภ์การดำเนินโครงการนี้ได้แก่  พระครูวินัยธรสมนึก  จิตตนันโท  พลเอกวิเศษ  คงอุทัยกุล  รองสมุหราชองครักษ์  พลตรีหญิงคุณหญิงรัชนีกร  คงอุทัยกุล  ผู้อำนวยการโรงเรียนพยาบาลพระมงกุฎเกล้า    นายนิมิต  วันไชยธนะวงศ์  นายอำเภอเทิง    องค์การบริหารส่วนตำบลเวียงเทิง  สภาวัฒนธรรมอำเภอเทิง  และกำนันสุชาติ  สุเดชมารค  กำนันตำบลเวียง  โดยเริ่มบูรณะตั้งแต่วันที่  18  กุมพาพันธ์  2548  ดังนี้

1.ทาสีองค์พระธาตุใหม่ด้วยสีอาคีลิก

2.เทพื้นหินทรายล้างรอบองค์พระธาตุจอมจ้อติดหินแกรนิตรอบองค์พระธาตุจอมจ้อ

3.จัดสร้างรั้วสแตนเลสรอบองค์พระธาตุจอมจ้อ

4.ทำพิธีบรรจุพระสารีธาตุเพิ่มบนยอดองค์พระธาตุจอมจ้อซึ่งได้รับบริจาคจากแม่ไส  หน่อคำ  โดยพระสิทธิสารมุนี เป็นประธานในพิธี  วันที่ 18 กุมภาพันธ์  พศ.  2548        

 5.สร้างถนนลาดยางมะตอยมาตรฐานระยะทาง1600เมตร  พร้อมลานจอดรถ(งบประมาณการท่องเที่ยวองค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงราย)

6.สร้างลานจอดรถคอนกรีตเสิมเหล็ก  จุดชมวิว  และอาคารขายสินค้า OTOP  และห้องสุขา  10  ห้อง(โครงการก่อสร้างอำเภอเทิง-พัฒนาแหล่งท่องเที่ยวอำเภอเิทิง)

7.ขยายจุดชมวิวและสถานที่ประกอยพิธีกรรมทางศาสนาบริเวณรอบองค์พระธาตุด้านทิศตะวันตก

8.ได้สร้างห้องกัมมัฎฐาน พร้อมห้องน้ำ  3 ห้องและ สุขา  3 ห้อง

9.เปลี่ยนยอดฉัตรองค์พระธาตุจอมจ้อและรอบองค์พระธาตุด้วยการปิดท้องคำแท้  100 %  จำนวน  1      ยอดฉัตร    รอบองค์พระธาตุ   4  ฉัตร(ต้น)

 ในการยกเปลี่ยนยอดฉัตรองค์พระธาตุจอมจ้อครั้งนี้  พระครูวินัยธร(สมนึก)วัดหนองตาบุญ

 จ.สระบุรี    พระนิพนธ์  โกวิโท รักษาการเจ้าอาวาสวัดพระธาตุจอมจ้อ  (ตั้งแต่ พ.ศ.๒๕๔๗)              ได้ทูลเชิญส่วนพระองค์หม่อมเจ้าหญิงมาลินีมงคล อมาตยกุล  มาเป็นประทาน  นายประพันธ์ภู่งาม   นายอำเภอเทิง สส.รังค์สรรค์วันไชยธนะวงค์์ นายสวาทสมใจนายก อ.บ.ต.เวียง  นายสุชาติสุเดชมาคร์ กำนัลตำบลเวียง                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 

พระราชสิทธินายกเจ้าคณะจังหวัดเชียงราย   พระครูอุดมคณาภิรักษ์ เจ้าคณะอำเภอเทิง

             พระครูศรัทธาภิรัต  รองเจ้าคณะอำเภอเทิง

พระครูสิริคันธวงค์ รองเจ้าคณะอำเภอเทิง พระครูรัตนประทีป  เจ้าคณะตำบลเวียงเขต 1

พระครูวิสิฐพัฒนโสภณ    เจ้าคณะตำบลเขต 2   พระครูวิจารณ์กิจวิมล  เจ้าอาวาส วัดสันปูเลย

 พระครูวิจารณ์พุทธิคุณ  รักษาการเจ้าคณะตำบลงิ้วเขต 2 เจริญพระพุทธมนต์-ชัยมงคลคาถา

                       ในวันที่  28 เมษายน พศ . 2552   เวลา   09.39  น.
ได้จัดสร้างอุโบสถ (วิหารหลังใหม่เนื่องจากเกิดไฟฟ้าลัดวงจร 10 ต.ค. 51)

12. ได้วางศิลาฤกษ์วิหารโดยนายสุเมธ   แสงนิ่มนวล ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงาราย

นายประพันธ์  ภู่งาม  นายอำเภอเทิงร่วมเป็นประธานฝ่ายฆราวาส พร้อมด้วยส่วนราชการ  

พระราชสิทธินายก เจ้าคณะจังหวัดเชียงราย ประธานฝ่ายสงฆ์ พระครูอุดมคณาภิรักษ์  เจ้าคณะอำเภอเทิงและคณะสงฆ์ร่วมในพิธี

3.  สาเหตุของการเป็นวัดร้าง

         ในปีพ.ศ.2326พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงแต่ตั้งเจ้าหนานจันทปโชติขึ้นเป็นพระยามงคลวรยศให้มาครองเมืองน่าน  ขณะนั้นเป็นเมืองรกร้างว่างเปล่าพระยามงคลวรยศจึงตั้งมั่นอยู่ที่บ้านท่าปลา ฝ่ายพม่าได้แต่ตั้งเจ้าอัตถวรปัญโญเป็นเจ้าเมืองน่านในปีต่อมาเช่นกัน  แต่เจ้าอัตถวรปัญโญตั้งมั่นอยู่ที่เมืองเทิง(หรือมวยชยาแปลว่าเจ้าเมือง) เจ้าอัตถวรปัญโญได้นำครอบครัวชาวน่านและชาวเมืองเทิงทั้งหมด  ย้ายมาอยู่ที่บ้านถิดในเขตเมืองน่าน ต่อมาได้เกิดวิวาทกับเจ้าสุมนผู้เป็นน้าพระยามงคลวรยศจึงไกล่เกลี่ยปรองดองให้สมัครสมานสามัคคีแล้วยกเมืองน่าน  ให้เจ้าอัตวรปัณโญขึ้นปกครองในปีพ.ศ.2331เจ้าอัตวรปัณโญได้มาเผ้าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ณ กรุงรัตนโกสินทร์ เพื่อขอเป็นข้าขอบขัณฑสีมาจึงทรงโปรดเกล้าฯ  ให้เจ้าอัตวรปัณโญเป็นผู้ครองนครน่านมีฐานะเป็นหัวเมืองประเทศราชขึ้นต่ออาณาจักสยาม

จากเหตุการณ์ดังกล่าวสงครามและการอพยพคนเมืองเทิงทั้งหมดไปอยู่เมืองน่านครั้งนั้น  เพื่อมิให้เป็นฐานกำลังของพม่าที่ครองเชียงแสนอย่เป็นเมืองสุดท้ายในขณะนั้น  ตลอดจนการนำทรัพย์สมบัติต่างๆไปด้วยเช่น จารึกวัดพระเกิด(ปัจจุบันตั้งแสดงอยู่ที่พิพิทภัณฑ์จังหวัดน่าน) ทำให้เมืองเทิงเป็นเมืองร้างวัดพระธาตูจอมจ้อก็ถูกปล่อยให้ทิ้งร้างไปด้วย จนมาถึงสมัยรัชกาลสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่4 ลูกหลานของคนเมืองเทิงที่อพยพไปเมืองน่านครั้งสมัยราชกาลที่ 1 ได้ทยอยอพยพกลับมาเมืองเทิงตั้งบ้านเรือนอาศัยเป็นชุมชนขนาดใหญ่ขึ้นมาอีกครั้ง จนถึงปัจจุบัน

                                                                                                                                                                     4.ว่าด้วยเหตุที่ต้องบูรณะวัดพระธาตุจอมจ้อขึ้น

                ด้วยประชาชนชาวอำเภอเทิงและอำเภอใกล้เคียงตลอดจนส่วนราชการต่างๆ  ในอำเภอเทิงและคณะสงฆ์ในอำเภอเทิง มีความเห็นโดยพร้อมเพรียงกันว่า  วัดพระธาตุจอมจ้อ  เป็นโบราณสถานที่สำคัญที่สุดของอำเภอเทิง  มีพระธาตุจอมจ้อเป็นพระคู่บ้านคู่เมืองมาแต่อดีตกาล  ทางอำเภอเทิงได้จัดงานประจำปีได้แก่  พิธีสรงน้ำพระธาตุในวันวิสาขบูชา  ประเพณีขึ้นธาตุ  เป็นต้น

                วัดพระธาตุจอมจ้อเป็นสถานที่เผยแผ่อบรม  ให้ความรู้ทางพุทธศาสนาและเป็นสถานฝึกปฏิบัติธรรมของพุทธศาสนิกชนและหน่วยราชการตลอดมา  เคยเป็นที่จำพรรษาของเจ้าคณะอำเภอเทิงมาอย่างต่อเนื่องและเป็นที่พำนักของพระสงฆ์และสามเณรหลายรูปที่มาศึกษาเล่าเรียนจัดเป็นวัดสำคัญที่เจ้าคณะอำเภอเทิง ทุกรูปให้ความสำคัญและดูแลอย่างใกล้ชิด

                บนวัดพระธาตุจอมจ้อยังจักทำเป็นพิพิทธภัณฑ์ท้องถิ่น  เป็นแหล่งรวบรวมโบราณวัตถุของเมืองเทิงในอดีต  ได้แก่  พระพุทธรูปศิลปะน่านสมัยที่  3  อายุราวศตวรรษที่  21  เสมาหินทรายจารึกอักษรไทยนิเทศ  เสาหินฐราณอายุราวพุทธศตวรรษที่  21  เครื่องมือเครื่องใช้  ถ้วยชามโบราณสมัย อาณาจักล้านนา และทางจังหวัดเชียงรายได้จัดให้เป็นที่ท่องเที่ยวสักการะกราบไหว้พระ ธาตุ  ๙  จอมในเชิงวัฒนธรรม-ประวัติศาสตร์

(หนังสือเมืองเทิง เวียงสูง ภูสวย สามสายน้ำ  อ.สืบศักดิ์  พรหมแย้ม)