|
ในสมัยครั้นพุทธกาล เมื่อวันเดือนเกี๋ยงแรมหนึ่งค่ำ พระพุทธเจ้าได้เสด็จออกจาก เมืองสาวัตถี มีเจ้ามหาโสณะเถร เจ้าอุตตระเถร เจ้า่รัตตะเถร รวมเป็นพระอรหันตเจ้า ๔ พระองค์ โดยมีบริวารคือ พระญาอินทร์กางฉัตรคำ กับพระอโศกราช เมืองกุฉินารา ถือรองเท้า กับไม้เท้าเดินตาม พระพุทธเจ้ามาเถิงเมืองโยนกล้านนา ผ่านบ้านเรือนน้อยเมืองใหญ่ทั้งหลาย จนมาถึง เมืองพะเยา ก็ทรงหยุดและ พยากรณ์บ้านเมืองนี้ว่าจะป็นที่ตั้งของศาสนาในภายภาคหน้า หลังจากนั้นก็ได้เสด็จเลียบขึ้นมาตามลำน้ำแม่อิง จนมาถึงยัง ภูเขาลูก หนึ่งซึ่งอยู่ทางทิศตะวันตกของฝั่งลำน้ำแม่อิง พระพุทธเจ้าได้เสด็จขึ้นไปยังยอดเขา แล้วไปนั่งพักอยู่ใต้ต้นไม้ อโศกต้นหนึ่งอัน มีอยู่ บนภูเขา และหันพระพักต์ไปยังน้ำแม่อิงทางทิศตะวันออก
ในกาลนั้น ยังมีพญานาคราชตนหนึ่งซึ่งเป็นผู้เฝ้ารักษาน้ำแม่อิง ได้รับรูู้้ด้วยอิทธิฤทธิ ว่าพระพุทธเจ้าได้เสด็จมาถึง จึงได้ละเพศ อันเป็นพญานาค มาเป็นชายหนุ่มผู้หนึ่งนุ่งผ้าขาวเข้าไปกราบไหว้พระพุทธเจ้า ณ บนยอดภูเขาลูกนั้น และได้ถามพระพุืทธเจ้า ว่าจะเดินทางไปยังที่ใด พระพุทธเจ้าจึงตรัสว่า ดูรา มาหานาค อะหัง อันว่าเราจักเดินไปเพื่อโปรดบรรดาสัตว์ทั้งหลายตามฐานะแห่ง วาสนาบารมีจะไปถึง เมื่อพญานาคราชได้ฟังเช่นนั้นจึงได้ นำเอา ช่อคำ 3 ผืน ช่อเงิน 3 ผืน ช่อแก้ว 3 ผืน มาถวายแด่พระพุทธเจ้า และได้กลับลงไปยังเมืองบาดาลนำเอาน้ำทิพย์ขึ้นมาถวายแด่พระพุทธเจ้า
ฝ่ายมหาอานันทะเถระเจ้า จึงได้เอ่ยขึ้นว่า ภนูเต ภควา ข้าแต่พระพุทธเจ้า ฐานะที่นี้เป็นที่อันวิเศษควรตั้งศาสนายิ่งนัก ด้วย เหตุว่ามีพญานาคออกมาถว่าน้ำกับช่อทิพย์บูชาพระพุทธเจ้า เมื่อพระพุทธเจ้าได้ฟังแล้วจึงเอาพระหัตถ์เบื้องขวาลูบพระเศียร ได้พระเกษามาหนึ่งเส้น จึงยื่นให้แก่พระอานนท์ นำไปให้เจ้าอุตตระ เจ้าอุตตระ ก็ยื่นให้แก่พญาอินทร์ พญาอินทร์ได้นำไปให้แก่พญา อโศก พญาอโศกจึงนำไปให้แก่พญานาคตนนั้น พญานาคจึงได้เนรมิตขระอูบคำใหญ่รับไว้ จากนั้นพระพุทธเจ้าได้กล่าวกับพระอานนท์ ว่า ดูรา อานันทะ จงเอาธาตุของพระองค์เก็บไว้ตรงใจกลางภูเขาลูกนี้เถิด
พญาอินทร์เมื่อได้ฟังคำของพระพุทธเจ้าจึงได้บอกกับพญานาคว่า ท่านจงทำอุโมงไว้ตรงกลางภูเขา ให้ลึก 70 วา ไว้เป็นที่เก็บ พระธาตุ พญานาคจึงใช้อิทธิฤทธิ์ทำอุโมง แล้วพญาอินทร์ได้เนรมิตปราสาทคำหลังหนึ่ง ยาว 4 วา สูง 8 วาำำแล้วเนรมิตแท่นแก้วตั้งไว้ ตรงกลางปราสาทเป็นที่ตั้งไว้ซึ่งพระเกศาธาตุ พร้อมทั้งนำเอาช่อตุงทิพย์ที่พญานาคนำมาถวายพระพุทธเจ้ามาปักไว้โดยรอบองค์ พระธาตุ ฝ่ายพญานาคเห็นดังนั้นจึงนำเอาคำออกมาใส่ไว้ในสะเภาคำได้ 9 ล้าน 7 แสน ไว้บูชาพระพุทธเจ้า พญาอินทร์เห็นดังนั้น ก็ได้ทำยันต์เอาไปพันไว้ จำนวน 12 แห่ง เพื่อรักษายังองค์พระธาตุแล้วก่อกองหินทับไว้ จากนั้นพระพุทธเจ้าได้กล่าวกับพญาอินทร์ว่า เมื่อพระองค์นิพพานแล้วให้นำเอา จอมดัง (จมูก) ของพระองค์มาบรรจุรวมไว้กับเกษาธาตุ ณ ที่แห่งนี้ และกล่าวกับพระอานนท์ว่า เมื่อมาถึงสถานที่นี้แล้วก็มีพญานาคขึ้นมากราบไหว้ ในอนาคตภายภาคหน้าสถานที่แห่งนี้จะกลายเป็นเมืองเมืองหนึ่งชื่อว่่า เมืองเทิง และกล่าวต่อไปว่า จะมีท้าวพญาศรีจอมธรรมราชามาเกิดแล้ว จะเดินทางมาสร้างเมืองพะเยา และท่านจะให้ผู้คนมาตั้งบ้านเรือนอยู่ ยัง ณ เมืองเทิงแห่งนี้ ฝ่ายว่าพระธาตุของพระองค์อันมีเทวบุตร ชื่อว่า นรเทโว เป็นผู้เฝ้ารักษาจะปรากฎเป็นช่อทิพย์ขึ้นอยู่เหนือภูเขาลูกนี้ เมื่อผู้คนทั้งหลายได้เห็นดังนั้นแล้วจึง เรียก ภูเขาลูกนี้ว่า ดอยจอมจ้อ - ( หน้า-168 ตำนานพระธาตุจอมจ้อ - เมืองเทิง-เวียงสูง-ภูสวย สามสายน้ำ)